شکارچی

همراه دکتر محمد کابلي، تحقيقاتي در زمينه استفاده از تکنيک هاي رديابي و تعيين قلمرو پرندگان بخصوص در مورد گونه آندميک ايران يعني زاغ بور انجام داده اند که در آن از شيوه راديوتله متري و تجزيه و تحليل کامپيوتري بهره گرفته شده است. گفت وگوي «جام جم» را با وي در ادامه مي خوانيد.
    
    با توجه به اين که پرندگان مي توانند شاخص خوبي براي سنجش وضع محيط زيست باشند، شرايط زيستگاه ها را در ايران چگونه برآورد مي کنيد؟
    البته پاسخ دقيق به اين پرسش به کار تخصصي و آماري نياز دارد، اما به صورت تجربي مي توان گفت در اين مورد هر دو جنبه خوب و بد کنار هم ديده مي شود. اين امکان وجود دارد برخي مناطق وضعي بهتر داشته و برخي تخريب بيشتر را تجربه کرده باشند، اما متاسفانه اين روزها نيمه خالي ليوان بر نيمه پر سبقت گرفته است. عواملي همچون تغيير آب و هوا و بخصوص گرمايش کره زمين هم در اين مورد بي تاثير نبوده است. اين عوامل در کنار توسعه صنعتي و تخريب زيستگاه ها مي توانند حتي اثر مضاعفي را هم اعمال کنند.
    
    از اين نظر آيا مي توان در مورد وضع زيستي شهري همچون تهران نيز نتيجه گيري کرد؟
    بله، برخي بر اين باورند شهر تهران ميان دود و آلودگي غرق شده و همه باغ ها تخريب شده اند لذا پرنده اي نمانده است ولي وضع اين گونه نيست. بررسي حدود هفت سال گروه طرلان نشان مي دهد بيش از 150 گونه پرنده در تهران ديده مي شود. هرچند تخريب فضاهاي سبز شهري خصوصا باغ هاي قديمي بسرعت ادامه دارد، ولي از طرف ديگر افزايش سرانه فضاي سبز و ايجاد پارک ها و مناطق طبيعي تهران را نيز نبايد ناديده گرفت. در حال حاضر اين مناطق داراي پوشش نسبتا جواني است، اما تصور شخصي من اين است که آنها هم بزودي به زيستگاه هاي مناسبي (يا حداقل لکه هاي مناسبي) براي پرندگان تبديل خواهد شد که تا حدي مي تواند فشار تخريب حاضر را کم کند. البته اميدوارم در اين روند از گياهان بومي بيشتر استفاده شود تا نتايج بهتري را شاهد باشيم. اين مورد را هم نبايد ناديده گرفت که اگر وضع شهر تهران بهبود يابد، شرايط پرندگان از اين هم بهتر خواهد بود. اين وضع با انجام پروژه هاي زيست محيطي بين المللي نظير آنچه من با دفتر کمک هاي کوچک زيست محيطي سازمان ملل متحد ترتيب داده ام، بهتر هم خواهد شد.
    
    اين پروژه در چه زمينه اي است؟
    نام پروژه «پرنده نگري، راهي به سوي بهره برداري پايدار تنوع زيستي با مشارکت مردمي» است. هدف اصلي، رسيدن به حفاظت مردمي از تنوع زيستي در راستاي اهداف هزاره سازمان ملل متحد و توسعه پايدار است، اما به زبان ساده تر يعني از تماشاي پرندگان و ترويج اين فعاليت به جايي برسيم که نه تنها علاقه مندان زيادي به اين فعاليت بپردازند، بلکه حتي بتوان از افراد محلي هم به عنوان راهنما استفاده کرد و عملادرآمد جايگزيني براي آنها ايجاد کرد. به اين ترتيب افراد محلي خود به حافظان محيط زيست تبديل مي شوند و براي حفاظت از پرندگان و محيط زيست بيشتر تلاش خواهند کرد.
    
    تماشاي پرندگان يک شاخه از دانش مثل پرنده شناسي است؟
    نه، اصلااين طور نيست. پرنده شناسي شاخه اي از جانورشناسي است که به مطالعه زندگي پرندگان مي پردازد، اما پرنده نگري نوعي فعاليت تفرجي به منظور مشاهده و بررسي پرندگان در طبيعت است. لذت بردن از مشاهده پرندگان در طبيعت از اولويت هاي اين بخش خاص از صنعت اکوتوريسم است.
    
    ظرفيت پرنده نگري در ايران به عنوان يکي از زيرمجموعه هاي صنعت اکوتوريسم را چگونه ارزيابي مي کنيد؟
    ما در ايران ظرفيت مناسبي در مورد تماشاي پرندگان داريم. برعکس آنچه ابتدا در ذهن هرشخصي تداعي مي شود، باور اينجانب اين است که اين صنعت بيش از گردشگري خارجي مي تواند موجب رونق گردشگري داخلي باشد. هم اکنون نيز آمار برنامه هاي پرنده نگري در کشور با سال هاي قبل قابل مقايسه نيست و وضع روبه رشدي را نشان مي دهد. به نظر مي رسد زمينه فرهنگي و تاريخي ما ايرانيان نيز به اين امر سرعت مي بخشد که خود جاي بسي خوشحالي است، چراکه اگر اين فعاليت به درستي اجرا شود، دستاوردهاي خوبي به همراه خواهد داشت.
    
    با توجه به اين که برخي گونه ها نظير عروس غاز، درناي سيبري، شاهين و... در معرض خطر انقراض هستند، آيا پذيرش گردشگر باعث نخواهد شد فشار مضاعفي بر اين گونه ها وارد شود؟
    اگر اين فعاليت به صورت مسئولانه باشد، خير. نه تنها فشاري وارد نمي آورد که باعث تحکيم حفاظت نيز خواهد بود. کما اين که تجارب جهاني در ساير کشورها اين مورد را ثابت مي کند. اما واقعيت اين است که پذيرش گردشگر همانند شمشيري دولبه است که اگر مسئولانه هدايت نشود اثرات بسيار مخرب و غيرقابل جبراني خواهد داشت. در اينجا نقش ارگان هاي حفاظت محيط زيست بيش از پيش مشخص مي شود، چون آنها هستند که وظيفه تعيين بايدها و نبايدهاي فعاليت هايي از اين دست را به عهده دارند. در کشور ما هنوز محدوديت هاي مناسب با اين فعاليت چندان که بايد تدوين نشده، لذا بايد کمي محتاطانه عمل کنيم.
    
    از ديد کلي جذب گردشگر در مناطقي که گونه هاي آن داراي ارزش حفاظتي هستند، چگونه برنامه ريزي مي شود؟
    البته اين موضوعي تخصصي است، ولي به طور کلي بايد بر اساس منطقه بندي مشخصي صورت پذيرد و پس از مشخص شدن مناطقي مثل محدوده تفرج (متمرکز يا غيرمتمرکز) و مواردي چون ظرفيت برد اکوتوريسم منطقه که تهديدات و موارد حفاظتي نيز در آنها مدنظر قرار مي گيرد؛ چنين برنامه ريزي هايي اجرايي شوند. حتي ممکن است در هر فصل با توجه به مواردي چون زادآوري، محدوديت ها متفاوت باشند. خوشبختانه گويا بسياري از اين زون بندي ها توسط سازمان حفاظت محيط زيست انجام شده و بايد منتظر نتايج آن بود، اما يک نکته ديگر آن که حتي بخش خصوصي هم مي تواند براي مناطق در تملک خود با مشورت متخصصان چنين محدوديت هايي اجرا کند، چنان که در ديگر کشورها نيز مرسوم است. تحت اين شرايط پايداري تنوع زيستي منطقه نيز تضمين خواهد شد.
    
    به طور اخص در مورد گونه اي نظير زاغ بور که پرنده بومي ايران است، تجزيه و تحليل هاي شما مبتني بر جذب گردشگر است يا دور نگهداشتن آن؟
    پاسخ به اين پرسش کمي مشکل است، چرا که به عوامل گوناگوني بستگي دارد. در وهله اول اين که زمان و مکان بايد مشخص شود. يقينا در فصل زادآوري بايد حريم امن گسترده تري براي گونه در نظر گرفته شود. ولي خارج از اين فصل بسته به منطقه مي توان شرايط متفاوتي در نظر گرفت. مثلازاغ بور را تنها در مناطق حفاظت شده يا زون هاي کاملاامن نمي توان يافت و خوشبختانه در بسياري مناطق آزاد که به هيچ مجوزي نياز ندارد هم يافت مي شود. خارج از فصل زادآوري، چنين محل هايي به محدوديت هاي کمتري نياز دارند، اما نکته مهم اين است که ما بايد در کل منشوري اخلاقي براي فعاليت پرنده نگري داشته باشيم که همه گير و جامع باشد. آن وقت طبيعتا کمي خيالمان راحت تر خواهد بود. ما در گروه پرنده نگري و پرنده شناسي طرلان سرگرم تهيه چنين منشوري هستيم و اميدوارم با مشورت ديگران کامل تر شود.
    
    منظورتان از تکنيک هاي علمي تعيين قلمرو چيست؟
    اگر بخواهيم از کلمات تخصصي دوري کنيم، مي توان اين طور توضيح داد که پيشتر با وصل کردن چند نقطه از محل مشاهده يک گونه، گستره اي براي قلمرو يا پراکنش آن گونه تعيين مي شد که مي توانست نشان دهنده حضور احتمالي يک گونه پرنده خاص در آن منطقه باشد. اما امروزه با گسترش و پيشرفت تکنيک هاي جديد و بخصوص استفاده از نرم افزارهاي تخصصي اين امر بسيار پيچيده تر و دقيق تر شده است و تنها ترسيم يک چندوجهي بين نقاط کفايت نمي کند، بلکه با داشتن اطلاعاتي بيشتر از حضور گونه و عواملي مثل تراکم نقاط حضور گونه يا حداکثر فاصله از مرکز پراکنش مي توان به نتايج دقيق تري دست يافت. حتي مي توان نوعي پيش بيني از اين پراکنش يا قلمرو نيز ارائه کرد. به طور کلي اطلاعات بيشتر به معني نتايج دقيق تر است.
    
    با توجه به خشک شدن تالاب هايي نظير گاوخوني از نظر رفتارشناسي تا چه اندازه اين احتمال وجود دارد که با مساعدشدن شرايط، پرندگان دوباره به اين زيستگاه ها بازگردند؟
    
    نکته مهم اين است که تالاب يکروزه ايجاد نشده که در زمان کوتاهي احيا شود، لذا پس از تخريب آثار آن باقي خواهد ماند، هرچند تجربيات جهاني نتايج اميدوارکننده اي را نشان مي دهد، اما مواردي هم هست که بايد در نظر گرفته شود. از مهم ترين اين عوامل حفاظت از گونه هاي باقيمانده است. وقتي تالابي مثل گاوخوني خشک مي شود بسياري از پرندگاني که هر ساله به آن مهاجرت مي کردند يا در آن ساکن بودند به زيستگاه هاي اطراف مي روند. حال اگر ما در اين زيستگاه ها حفاظتي به عمل نياوريم و با صيد و شکار، کل يا بخش اعظم جمعيت را نابود کنيم، پس از احيا يا بهبود وضع زيستگاه قبلي، ذخيره اي براي جايگزيني وجود نخواهد داشت. متاسفانه اين روندي است که اکنون در حال وقوع است.
    
    پرنده نگري
    تماشاي پرندگان شايد به ظاهر فعاليتي ساده باشد، اما اگر مسئولانه و با در نظر گرفتن بايد ها و نبايد ها انجام شود، مي تواند فعاليتي هم راستا با حفاظت محيط زيست باشد. اولين فايده آن شايد پايشي دائمي اما داوطلبانه از اين بخش از حيات وحش باشد.
    يک مديريت مناسب، اين فعاليت را به نيرويي مفيد براي حفاظت پايدار از تنوع زيستي کشورمان بدل خواهد کرد. شادماني و لذت تماشاي پرندگان در کنار دستاوردهاي زيست محيطي آن چنان است که بسياري از کشورها با نگاهي ويژه به اين بخش از صنعت اکوتوريسم مي نگرند و در اين مسير راه هاي ناهموار بسياري را نيز هموار کرده اند.
    هر شخصي مي تواند با کمي حوصله و دقت از تماشاي پرندگان اطراف خود لذت ببرد و اميدوار باشد اين فعاليت نه تنها هم راستا با طبيعت است بلکه حتي پژوهشگران را براي رسيدن به اهدافشان ياري خواهد کرد. در حقيقت تماشاي پرندگان مي تواند بخشي از برنامه بزرگ حفاظت از آنها باشد.

نويسنده: فرناز حيدري