شاهين، پرنده اي تيز پرواز و شکارچي بي همتاي آسمان از دست انسان به ستوه آمده است. آنها اين روزها ربوده مي شوند، پلک هايشان با نخ و سوزن دوخته مي شود، روزها گرسنه و تشنه نگهداري مي شوند و در نهايت يا به دست سودجويان با قيمت هايي گزاف معامله مي شوند تا اسباب تفريح صاحبان بي رحم خود را فراهم آورند يا به دلايلي چون آسيب ديدگي شاهپرهاي اصلي، التهابات حاد پلک سوم، عفونت هاي حاد در پاها، انواع بيماري هاي تنفسي، آبسه چشم و حتي کوري که نتيجه بدرفتاري انسان با او بوده، در دامن طبيعت به حال خود رها مي شوند. شاهين بحري با نام علمي Falco pelegrinoides پرنده اي روز شکار از خانواده شاهين هاست که جمعيت آن در جهان به کمتر از چند هزار پرنده رسيده است. اين شاهين در مناطق شمالي و شرقي آفريقا، خاورميانه، آسياي مرکزي و جنوبي و از جمله ايران هم در تعداد اندک مشاهده مي شود. شنيديم که دکتر آريا شفايي، عضو هيات علمي دانشگاه ياسوج، برنامه اي براي زادآوري فعال اين پرنده در ايران فراهم کرده است. گفت وگوي جام جم با ايشان را بخوانيد.
    
    مشاهده شاهين بحري در ايران چه محدوده اي را دربرمي گيرد؟
    با توجه به آماري که در کشور ما از زادآوري اين پرنده وجود دارد، لانه هاي فعال آن بسيار محدود است. بين سال هاي 1382 تا 1385 يکي از لانه هاي فعال اين گونه در استان گيلان بوده، اما اکنون ديگر فعال نيست. ظرف شش هفت سال اخير تنها جايي که لانه فعال ثبت شده، در منطقه حفاظت شده دناست. محققان دانشگاه ياسوج از سال 1390 تاکنون اين لانه را زيرنظر دارند. کشور اسپانيا و مرکز شاهين خاورميانه که در زمينه مطالعه روي شاهين بحري فعاليت هاي قابل توجهي داشته اند، کاملادر جريان جزئيات اين طرح هستند. تنها نکته منفي اين طرح بهره گيري نکردن از سيستم حلقه گذاري براي بررسي قلمرو و ميزان وسعت آن بوده که در غير اين صورت اين امکان بود که طي يک دوره چند ساله قلمرو پرنده و وسعتي که در کشور اشغال مي کند، تعيين شود.
    
    چه مشخصات بارز زيست محيطي در زيستگاه هاي اين پرنده وجود دارد؟ منظورم اين است که دنا چه خصوصيتي دارد که توسط شاهين بحري انتخاب شده است؟
    با توجه به زيستگاه اصلي پرنده جالب است که دنا جاي چندان مناسبي براي زيست اين پرنده نيست. در واقع اين پرنده بيشتر تپه ماهورها و زيستگاه هاي باز غيرشهري يا غيردرختي را مورد استفاده قرار مي دهد. آن قسمتي که پرنده در پارک ملي و منطقه حفاظت شده دنا اشغال کرده، با زيستگاه واقعي اش در ديگر جاهاي دنيا شباهت ندارد. اما باز هم نسبت به ساير مناطق دنا زيستگاه بهتري است. پرنده اغلب در جايي لانه گذاري مي کند که دسترسي به آن غيرممکن است، اما اگر اطراف لانه به هر دليلي ناامن باشد، در سال هاي آينده ديگر به آن لانه برنمي گردد. لانه مذکور در دنا هم اکنون توسط يک محيطبان کنترل مي شود وظرف سه چهار سال اخير هم شاهد بازگشت پرنده يا جوجه هايش به همان لانه در همان مختصات جغرافيايي بوده ايم. اميد است که با افزايش امنيت در سال آينده باز هم اين اتفاق رخ دهد.
    
    شنيده ام سه سال است که شما روي طرح زادآوري بحري در پارک ملي و منطقه حفاظت شده دنا کار مي کنيد. چه نتيجه اي از اين طرح گرفته ايد؟
    با توجه به نزديکي منطقه دنا به دانشگاه ياسوج به عنوان مرکز تحقيقات علمي، برآن هستيم که طرح را ادامه دهيم. تاکنون دو فعاليت متفاوت انجام شده: يکي بررسي دقيق رژيم غذايي و ديگري بررسي عملکرد توليدمثل پرنده. بررسي رژيم غذايي از طريق جمع آوري پلت يا همان غذاي هضم نشده اي که از دهان پرنده خارج مي شود و همچنين باقيمانده مواد غذايي که داخل يا اطراف لانه است؛ عملي شده است. از طرف ديگر دوربين هاي کوچک پيشرفته فيلمبرداري هم در داخل لانه نصب شده تا در طول دوره توليدمثلي، يعني از روزي که تخم گذاشته مي شود تا روزي که جوجه ها لانه را ترک مي کنند، بتوان رژيم غذايي و عملکرد توليد مثل را طبق استانداردهاي جهاني مورد مطالعه قرار داد. در نهايت مي توان نوع تغذيه و بهترين ماده غذايي را مشخص کرد. در مورد عملکرد توليدمثلي هم مي توان راندمان و بازماندگي جوجه ها را در يک دوره چهل روزه بدقت زيرنظر داشت.
    
    با توجه به اين که اگر جمعيت اين گونه ظرف بيش از ده سال يا سه نسل کاهشي بيشتر از 30 درصد داشته باشد، بشدت آسيب پذير خواهد شد چه راهکارهاي نوين حفاظتي توسط ارگان هاي بين المللي پيشنهاد شده؟
    در بعضي کشورها نظير مغولستان از لانه هاي آماده براي پرندگان مشابه نظير بالابان استفاده مي کنند و پرندگان هم تعدادي از آنها را اشغال کرده و زادآوري کرده اند. در ايران هم مي توان در زيستگاه هاي تپه ماهوري که جمعيت جوندگان خوبي دارند، از اين لانه ها استفاده کرد و امنيت را با پست هاي محيط باني تامين کرد و پرنده را حداقل در ايران از خطر انقراض نجات داد.
    
    زادآوري گونه هاي هيبريد توسط قوش بازان از غناي ژنتيکي اين گونه کاسته، آيا تاکنون طرح هاي ژنتيکي خاصي بر روي اين گونه در ايران انجام شده؟
    در ايران خير، اما مرکز شاهين خاورميانه طي نامه هاي رسمي خواستار نمونه هاي خون، پر و پوسته تخم اين پرنده است. تاکيد اين مرکز براستفاده از لوله هاي مخصوصي به نام اپن دورف با سرپوش هاي لاستيکي مخصوص است. اما ارسال اين نمونه ها به مراکز تحقيقات پيشرفته ژنتيکي کشور امارات روند قانوني خاصي دارد. در ضمن لازم به يادآوري است که نمونه هاي خون يا حتي پوست تخم و پر حتما مي بايست از پرندگان آزاد گرفته شود و نه آنهايي که در اسارت هستند، چرا که محل اسارت آنها خود جاي بحث دارد. کار روي اين نمونه ها در ايران با توجه به جمعيت محدود آماري، شايد خيلي جوابگو نباشد.
    
    گرماي بي سابقه و کم آبي چه تاثيري بر جمعيت اين گونه دارد؟
    اين پرنده در حدود اسفند ماه تخمگذاري مي کند و اواخر ارديبهشت هم جوجه ها از لانه خارج مي شوند. در اين زمان گرماي شديد يا اصطلاحا کم آبي تاثير چنداني روي پرنده شکاري ندارد. اما بعد از آن با توجه به اين که شاهين هاي بحري حلقه گذاري نمي شوند و امکاناتي مثل تله متري هنوز در ايران براي آنها وجود ندارد که بتوان لحظه به لحظه از طريق جي پي اس مختصات جغرافيايي پرنده را بررسي کرد، تيم تحقيقاتي ديگر از آنها خبر خاصي ندارد. بسياري احتمال مي دهند که بحري ها بعد از فصل توليدمثل به عرض هاي جغرافيايي بالاتر مي روند که از خطر گرما يا کم آبي نجات پيدا کنند.
    
    سرعت بادخورک که يکي از شکارهاي بحري است، تقريبا معادل 112 کيلومتر بر ساعت است. آيا بحري شکار خود را با همان سرعت تعقيب مي کند يا آن را غافلگير مي کند؟
    بحري اکثرا شکار را تعقيب مي کند، اما سرعت شاهين و بالابان از بادخورک بيشتر است، در نتيجه پرنده هم مي تواند شکار را تعقيب کند و هم آن را غافلگير کند. با اين حال اينجانب شخصا شاهد شکار بادخورک توسط بحري نبوده ام.
    
    با توجه به قيمت هاي نجومي هر بهله تا چه اندازه مي توان بر تاثير طرح هاي مشارکتي اميدوار بود؟
    با توجه به قيمتي که قوش بازان در کشورهايي نظير قطر، کويت، عربستان و امارات براي اين پرنده مي پردازند؛ مي توان گفت جريمه اي که سازمان محيط زيست سال 92 براي اين پرنده خاص در نظر گرفته، تقريبا يک چهارم قيمت پرنده است. از نظر شخص اينجانب جريمه فعلي براي حفاظت اين پرنده موثر نيست، تنها راه اين است که جريمه را بالاتر از قيمت پرنده قرار دهند. بعلاوه از آنجا که پرنده اکثرا در حاشيه مناطق شهري يعني روستاها ديده مي شود؛ همکاري دهداري ها و بخشداري ها حداقل در فصل زاد و ولد که اوج آسيب پذيري پرنده هاست، مي تواند نقش بسيار مهمي ايفا کند.

نويسنده: فرناز حيدري